21 september 2017

Jozef, de lieveling van zijn vader, heeft een veelzijdige achtergrond.

Jozef was de oudste zoon die Jakob had bij zijn grote liefde, Rachel1, die lang kinderloos bleef. Wellicht had hij door de vreugde omwille van zijn geboorte een speciale plaats in het hart van zijn vader gekregen. Vader Jakob stelde zijn hoop op Jozef nadat hij bedrogen was uitgekomen bij drie zonen van Lea. Simon, Levi en Ruben waren in de vorige verhalen al erg in de fout gegaan. Genesis 37,3: 3 Israël hield meer van Jozef dan van al zijn andere zonen, omdat hij hem nog op zijn oude dag had gekregen. Hij had voor hem een prachtig kleed laten maken. Opeens wordt Jakob weer Israël genoemd. Dit herinnert er ons aan dat de Ene zich verbonden heeft met zijn volk en laat ons vermoeden dat er iets bijzonder op til is. De voorkeur van Israël gaat naar Jozef omdat hij een zoon was van zijn "zaqun", oudere leeftijd, staat er in het Hebreeuws. Jozef is een van zijn jongste zonen in wie hij vertrouwen heeft voor de toekomst. Die speciale positie van Jozef wordt bevestigd door het veelkleurig kleed dat Jakob voor hem liet maken. Als we lezen dat Jozef bekleed is met en veelkleurig kleed kunnen we dat ook opvatten in de zin dat Jozef veel en verscheiden verhalen van zijn vader te horen kreeg over de geschiedenis van zijn Hebreeuwse voorouders. Deze verhalen waren bepalend voor zijn gedragswijze3 van het besneden volk van Israël. Jozef was duidelijk meer besneden van hart dan zijn broers omdat hij de wijsheid van de oude dag van Jakob, die ondertussen Israël werd genoemd, meekreeg. Het verhaal over het gevecht met de engel symboliseerde de verandering in het leven van Jakob. Na dat gevecht is hij geraakt aan de pezen van zijn been en gaat hij niet meer zoals vroeger. Hij gaat nu de weg van iemand die rekening houdt met de bovennatuurlijke wetmatigheden. Hij stapt in de traditie van zijn grootvader Abraham en kiest andere wegen om het land van belofte waar te maken in zijnrachel,jozef,jakob,voorkeur van israël,veelkleurig kleed,verschillende verhalen,besneden van hart,wijsheid van israël,jakob werd israël,bovennatuurlijke wetmatigheden,zegen voor alle volken,el shadday,mens voorbijgaand,recht is voortzetten van rechtvaardige levenswijze leven. Dit is een land waar "goed leven" in verstandhouding met mens en natuur voorop staat. Dit is een land waar de het leven een zegen is voor alle volken3. De Ene dirigeert zijn volk doorheen alle generaties als El Shadday, de God van de aartsvaders. Zij ervaren als bijzonder volk de lessen van het leven in relatie tot het bovennatuurlijke op verschillende manieren en vertellen dit door aan de volgende generaties. Door de oude familieverhalen en door het leven dat Israël hem voorleefde werd Jozef gevormd. De vele kleuren van zijn kleed staan voor de vele verhalen die zijn manier van denken gaan bepalen. De zin van het leven wordt uitgetekend en ingekerfd in zijn hart. Het heeft geen zin om andere mensen en volken te bedriegen of te onderdrukken want dat leidt naar ellende. Dat bedrog tot ellende leidt heeft Jakob in zijn leven mogen ervaren. Het bedrog van zijn vader Isaak en van zijn oom Laban dreven hem in een situatie waar geen uitkomen aan was. Het besef dat alles wat een mens realiseert zeer voorbijgaand is, heeft hij ondervonden. Jakob verloor zijn jonge en mooie vrouw, die zijn grote liefde was, bij de geboorte van haar tweede zoon. Hij had vele jaren in dienst gestaan bij zijn oom om haar als vrouw te kunnen krijgen. Zijn moeilijk verworven bezit van dieren moest hij delen met zijn broer Esau als genadegave om zijn vroeger bedrog over het eerstgeboorterecht uit te wissen. Het eerst geboorterecht was in Bijbelse termen ondubbelzinnig geen recht op bezit maar een voortzetten van een rechtvaardige levenswijze. Dit was het ideeëngoed uit de verhalen van de aartsvaders dat Jakob, die we in deze hoedanigheid Israël mogen noemen, aan zijn zoon Jozef leerde.

1 Genesis 29,30.

2 Galaten 3,27.

3 Genesis 12,1-3.

20 september 2017

Kennismaking met Jozef een zoon van Jakob.

In het verdere verhaal van aartsvader Jakob neemt Jozef meteen een belangrijke plaats in. Genesis 37,2: 2 Dit is de geschiedenis van Jakob. Jozef was een jongeman van zeventien jaar, toen hij met zijn broers, de zonen van Bilha en Zilpa, de vrouwen van zijn vader, de kudde hoedde. Hij bracht de kwade geruchten die over zijn broers in omloop waren aan hun vader over.

Dit is de geschiedenis staat er in onze vertaling. Eigenlijk zou de vertaling van "toledoth" met "dit zijn de generaties" beter zijn zoals door deze uitdrukking ook in voorgaande teksten1 het verder verloop aangekondigd werd. Deze verhalen gaan over mensen die zich doorheen alle generaties als vreemdelingen, uitzonderingen op de algemeen aanvaarde normen, gedragen in een mensenwereld die materialistisch denkt. Zij zijn de erfgenaam van Abraham, die steeds op weg zijn naar "beter leven".

Jozef is de oudste zoon van de geliefde vrouw van Jakob, Rachel. Rachel is echter overleden bij de bevalling van Benjamin, net voor de stam iets meer ten zuiden zijn tenten opsloeg in Kanaän in de nabijheid van Bethlehem aan een uitkijktoren. Toen was Jozef ongeveer negen jaar. Het is niet onwaarschijnlijk dat de knaap toen opgevangen werd bij Bilha, de slavin van Rachel, en dat hij mee opgroeide in die tent met Dan en Naftali en met Gad en Aser, de zonen van Zilpa, de slavin van Lea2. Dit lijkt zelfs logisch aangezien hij met de broers van deze slavinnen de kudde hoedt. Als jonge man zonder moeder betekende zijn vader, Jakob, door zijn raadgevingen een steun voor hem. De aartsvader heeft dan ook niet nagelaten zijn Jozef op te voeden binnen de lijnen van het verbond met de Ene. Als jongen aartsvader jakob,israël,jozef,hoeden van kudden,toledoth,generaties,mensen doorheen de generaties,vreemdelingen,beter leven,jozef zonder moeder,slavinnen,opvoeding door israël,rechtschapen gedrag,broeder liefde en goed leven,morele kwaadaardigheid,zorgzaamvan zeventien had hij beslist ook al voldoende verantwoordelijksbesef om samen met zijn broers een van de kudden van de stam te hoeden. Wat er precies misliep met zijn broers is niet duidelijk. We kunnen denken dat Jozef omwille van zijn rechtschapen gedrag belachelijk gemaakt werd door de zonen van de slavinnen als zoon van een vrouw van Jakob of dat zijn broers fout gedrag vertoonden en dat ze dingen deden of vertelden die thuis verboden waren en niet strookten met de levenswijze van een Israëliet. Broederliefde maakt hier plaats voor het bewustzijn van een besnedene van hart. Als Jozef zijn vader inlicht over die kwade zaken, gaat het beslist niet meer over kwajongensstreken maar over zaken die in strijd zijn met het verbond met de Ene zoals hij dit van zijn vader leerde. Het Hebreeuwse "ra'" houdt immers ook morele kwaadaardigheid in. Dit tweede vers van dit hoofdstuk leert ons dat de morele kwaliteit van Jozef hoger lag dan dat van zijn broers en dat hij de verantwoordelijkheid reeds kon nemen om herder te zijn. Hij was zorgzaam voor de dieren en voor zij broers. Deze jongeling lijkt geschikt om mee te werken aan de realisatie van het verbond van de Ene. De vertaling in de Naardense Bijbel van deze laatste zin klinkt helemaal anders: Genesis 37,2b Dan komt Jozef met hun kwade praat bij zijn vader. Dit is anders dan het overdragen van geruchten die over zijn broers de ronde deden. Geruchten, die de ronde doen, heeft iets van kwaadsprekerij door derden. We mogen hier eerder interpreteren dat Jozef, in zijn fijngevoeligheid voor het verbond, zelf ondervond dat zijn broers afweken van het gedrag van een besneden Israëliet.

 

1 Genesis 25,12; Genesis 36,1; Genesis 36,9.

2 Genesis 35,25-26.

19 september 2017

Terug naar Jakob in Kanaän.

De geschiedenis en de stamboom van Esau, de oudste zoon van Isaak, is afgerond. Hij was de vader van Edom. Voor het volk van Edom werd zelfs voor minstens acht generaties vooruitgekeken in hun toekomstige evolutie. We zetten nu een stap achteruit in de tijd en komen terug naar het moment dat de twee broers een tijdje na het overlijden1 van hun vader Isaak noodgedwongen uit elkaar gingen2 en er twee verschillende volken ontstonden elk met een eigen grondgebied. Esau ging wonen in Edom en Jakob bleef in Kanaän. Genesis 37,1-2: 1 Jakob woonde in Kanaän, waar ook zijn vader als vreemdeling verbleven had.

Esau was vader van Edom geworden en dat kan nog niet gezegd worden van Jakob. Kanaän bleef het land waar de stam van Jakob al van vroegere generaties woonden als vreemdeling te gast. Ze verbleven, "yashab" in het Hebreeuws, wat nederzetten betekent en verband houdt met het opslaan van hun tent zoals nomaden doen op hun tijdelijke verblijfplaats. Hoewel ze ook aan landbouw doen, blijven ze onzeker van hun verblijf als vreemdeling. Israël blijft een afzonderlijk volk maar is nog steeds geen natie met een grondgebied. Het zijn nomaden die zich tijdelijk in de gebieden van andere volken vestigen. Het land Kanaän maakt deel uit van de belofte van de Ene aan Abraham. Maar voor het volk het land zal bezitten, zullen er nog enkele generaties overheen gaan.

Het Hebreeuwse volk dat we stilaan Israëlieten mogen noemen, heeft een andere verhaal dan dat van de omliggende volken. Het is een verhaal dat verbonden is metesau,jakob,acht generaties,na de dood van isaak,opslitsen,vreemdeling,te gast,het beloofde land,israëlieten,verbonden met de ene,god aan de kant van mensen die snakken naar recht,universeel en tijdloze rechtvaardigheid,zelfrealisatie,bezitsdrang staat universeel samenleven in de weg,verhalen met lessen,mens en het bovennatuurlijke een unieke God. Deze God hebben we in de vorige verhalen leren kennen als de God die vooral aan de kant staat van de mensen in ellende die snakken naar rechtmatige mogelijkheden geboden door de schepping. Deze vreemdelingen in de wereld waar ze ook mogen wonen, onderscheiden zich van machthebbers die andere volken onderdrukken. De krachtlijnen van het verbond dat Jahweh aangaat met dat uitverkoren volk zijn gefundeerd op rechtvaardigheid in de breedste zin. Het is een rechtvaardigheid die binnen gemeenschappen en binnen bepaalde tijdsperiodes dient beleefd te worden maar die tegelijk universeel en tijdloos is. Omdat dit indruist tegen de evidente logica van de mens, die zich sterk aangetrokken voelt tot de materie en de zelfrealisatie zelfs ten koste van anderen, moet er ondervonden worden dat dit niet het "goede leven" is. Het streven naar bezit, macht en eer overstijgt echter voor velen de normale drang om te overleven. Het overleven wordt een individuele drang die niet gedeeld wordt met de andere mensen hoewel universeel samenleven meer kansen geeft. Mensen worden echter besneden van hart door hun levenservaringen en deze van hun voorouders. De Schrift bewaart zorgvuldig deze verhalen die we in hun eigenheid moeten begrijpen. Pas als alle elementen in de geërfde veelzijdige verhalen gesitueerd kunnen worden krijgen ze zin. Ze worden zingevend voor het leven van vandaag door de lessen uit het verleden. Ze kunnen ons besnijden van hart en ons inzicht geven dat er een betere weg is, Deze weg en de waarheden van de Bijbel zouden bepalend kunnen zijn voor onze manier van leven, voor het omgaan met alles wat ons gegeven is: de wereld met de natuur en de mensen. De God van de Bijbel is immers een god van leven die aanstuurt op goed leven. Deze levenswijze zorgt voor minder spanning en meer vrede als ze universeel als leidraad gevolgd wordt.

Nu gaat het over Jakob verduidelijkt de schrijver en dit nadat we de geschiedenis van Esau, de oudste zoon van Isaak, aan de hand van de opsomming van de stammen van zijn volk voorgeschoteld kregen. Omdat Jakob de erfgenaam is van het ideeëngoed van het verbond, wordt het verhaal van zijn stam uitgebreid behandeld. De verhalen van het volk van de Ene geven ons meer inzicht in de verhouding van de mensen tot het bovennatuurlijke en dat is de bedoeling van de Schrift.

 

1 Genesis 35,29.

2 Genesis 36,6-7.