31 december 2017

Wensen voor 2018

 

Voor het Nieuwe Jaar wensen we je

een jaar gevuld met  “shalom”.

Shalom is Hebreeuws en heeft veel

betekenissen: vrede, vriendelijkheid,

gezondheid, een goed leven,

blijheid, veiligheid, welzijn, voorspoed…

23:25 Gepost door De nieuwe filosoof van Oudenburg in gedachten, Wensen | Permalink | Commentaren (0)

29 december 2017

De veelzijdige vruchtbaarheid van Jozef in een land van ellende.

De meervoudsvorm van de naam Efraïm zet ons aan te zoeken naar de betekenis van deze benadrukking van de vruchtbaarheid. Het is nogal duidelijk dat vooral de natuurlijke vruchtbaarheid in het oog springt bij de overvloedige en niet te becijferen oogsten van de voorbije zeven jaar. De omschrijvingen van de opbrengsten heeft daar ontegensprekelijk aan bijgedragen. Ook de twee zonen, die Asnat nog voor de dreigende hongersnood aan Jozef geeft, zijn tekenen van die natuurlijke vruchtbaarheid. Zowel Egyptische als Hebreeuwse vruchtbaarheid worden vervat in deze lichamelijke vruchtbaarheid van Asnat en Jozef. Deze gebeurtenissen zijn de uitwendige tekenen dat ook de zegen van El Shadday die gegeven werd aan de aartsvaders van Israël nu op Jozef rust en dat hij deze kanEfraïm,Jozef,vruchtbaarheid,stam van Israël,Rachel,wegnemen,toevoegen,Asnat,lichamelijke vruchtbaarheid,vruchtbaarheid van het land, uitdragen aan anderen. Zelfs al verblijft hij in een land van tegenslagen, een land van onderdrukking en slavernij en van verkrampte en vijandige benauwdheid1.

De vruchtbaarheid van Jozef geldt ook voor Israël want zijn twee zonen zullen ook deel uitmaken van de stammen van Israël waaronder het land Kanaän zal verdeeld worden. Dit brengt ons een generatie terugblikkend in de geschiedenis van Israël bij de vruchtbaarheid van Rachel, de geliefde vrouw van Jakob, die haar oudste zoon de naam Jozef gaf. Genesis 30,20-22: 22 Toen dacht God aan Rachel: Hij verhoorde haar en opende haar schoot. 23 Zij werd zwanger, baarde een zoon, en zei: `God heeft mijn schande weggenomen.' 24 Zij noemde hem Jozef, daarbij denkend: `Moge Jahwe mij nog een zoon toevoegen.' De naam Jozef, "Yoseph" in het Hebreeuws verwijst dus in deze betekenis naar de Ene die toevoegt op vlak van vruchtbaarheid. De naam is immers afgeleid van het werkwoord "yasap" dat vermeerderen betekent. Het vermeerderen kan verklaren dat er een vraag is naar nog meer zonen of gewoon dat dit nog een zoon is van Jakob. Dit rijmt dan ook met het voortzetten van het geslacht van Israël met de twee zonen van Jozef, Manasse en Efraïm. Maar als we een andere verklaring2 willen volgen moet we de naam zien als een combinatie van de afkorting van Yahweh samengevoegd met "asaph" wat dan zou betekenen dat de Heer heeft weggenomen. In de context van Rachel is dit het wegnemen van de schande van het kinderloos zijn. In de context van Jozef kan dit bekeken worden als de stamvader die "weggenomen werd" uit Israël en aldus geen van de stamvaders werd. Zijn vruchtbaarheid geeft dan echter twee kleinzonen aan Jakob zodat "toevoegen" weer van toepassing wordt. Twee op het eerste zicht tegenstrijdige verklaringen van de naam Jozef die een totaal andere betekenis hebben, wegnemen en bijvoegen, en die toch van toepassing zijn. Zo komt deze genade van vruchtbaarheid van de Ene overeen met de eigenschap van de Egyptische godin die verwerkt is in de naam van Asnat3. De veelzijdige achtergrondbetekenissen die meeklinken in de namen geven een bijkomende kracht aan de naamdragers van dit verhaal. Alleen farao is het niet waardig een naam te dragen in deze Bijbelse verhalen en daardoor speelt hij ook geen hoofdrol.

 

1 afgeleid van het Hebreeuwse "tsuwr" dat meeklinkt in "matsor", het enkelvoud van "Mitsrayim".

2 Genesis 30,23.

3 Asenath vertaald uit het Egyptisch: behorend aan de beneden-Egyptische godin Neith. Haar tegenhangers in andere culturen zijn Anatha, de oorlogsgodin uit Syrië; Astarte, de Fenicische godin van de vruchtbaarheid, seksualiteit en oorlog; Ath-enna, of Athene, de Griekse godin van de wijsheid, de wetenschap en de schone kunsten. Dit alles wijst op de onderlinge invloeden en uitwisselingen met diverse culturen en laat vermoeden dat de grenzen van de bovennatuurlijke eigenschappen van de godheden niet samenvielen met de grenzen van de religies.

28 december 2017

De Hebreeuwse namen van de zonen van Jozef stralen dankbaarheid uit naar de Ene.

De bewogenheid1 van Jozef wordt in alle omstandigheden mogelijk gemaakt door de Ene. Door zijn opvoeding staat Jozef open voor de goddelijke logica die hem aanzet tot dienstbaarheid en solidariteit. Dit verbond met de Ene werd gesymboliseerd door de besnijdenis. Dit intiem lichamelijk teken was de weerslag van de diep verankerde besnijdenis van het hart door de Hebreeuwse opvoeding. Genesis 41,50-52: 50 Voordat het eerste jaar van de hongersnood kwam, kreeg Jozef twee zonen; het waren de kinderen die Asnat, dochter van Potifera, de priester van On, hem schonk. 51 Jozef noemde de eerstgeborene Manasse. 'Want', zei hij, 'al mijn ellende en het gemis van mijn ouderlijk huis liet God mij vergeten.' 52 De tweede noemde hij Efraïm. 'Want', zei hij: 'God heeft mij vruchtbaar gemaakt in het land van mijn ongeluk.' Of de vruchtbaarheid van Asnat nu echt ook verwijst naar de Egyptische achtergrond van haar naam, die verband houdt met de scheppingsgodin Neith, kunnen we niet afleiden uit de tekst. Dit lijkt niet uitgesloten omdat in de oertijden de zich ontwikkelende religies geen strak afgelijnde grenzen kenden en elkaars goden aanvaard werden. Toch wordt ook hier door de vermelding dat Asnat de dochter is van Potifera, een dienaar en priester besnijdenis van het hart,verbond met de Ene,Manasse,Efraïm,Jozef,Asnat,land van mijn ongeluk,Potifera,Ra,wezenlijk in zijn leven,vruchtbaarheid,ellende vergeten,tweeslachtige Mitsrayim,Nijl,van Ra, nog eens duidelijk gemaakt dat het nu in Egypte om die oppergod draait en dat de koning farao is. Dit betekent dat deze koning zonder eigennaam de vertegenwoordiger is van Ra.

Binnen deze Egyptische levenssfeer waarin Jozef zich beweegt is hij het wezenlijke van zijn leven niet verloren. Hoewel hij verstoten werd door zijn broers en een harde levensweg moest gaan om dienende onderkoning te worden is hij niet vergeten dat hij dit alles te danken heeft aan zijn persoonlijke El Shadday, die hem door dik en dun bleef beschermen en hem lief had als een eigen zoon. Het traject dat Jozef aflegde van in de put als gevangene van zijn broers tot de functie van redder van Egypte in dienst van farao, kon geen toeval zijn.

Jozef maakt zijn dankbaarheid voor de Ene levend in de naam van zijn zonen. In de volgorde van zijn belevenissen noemt hij zijn eerste zoon Manasse. Hij denkt in de eerste plaats aan de ellende die hij meemaakte als gevangene van zijn broers en als slaaf van Potifera. De steun in deze moeilijke omstandigheden, die hij van de Ene ondervond, woog ruimschoots op tegen de donkere dagen in zijn leven en tegen het gemis van bij zijn volk Israël te zijn. Manasse betekent immers hij die vergeten doet. Dit betekent niet dat Jozef zijn geaardheid verloochent en zich afkeert van zijn familie. De tijd en de "shalom", die hij nu beleeft, vervlakken alle ellende van vroeger.

Zijn tweede zoon kreeg de naam Efraïm. Efraïm betekent vruchtbaarheid in het meervoud. Jozef weet zich moreel vruchtbaar door dienstbaar te zijn. Hij werpt de vruchten af waartoe de Ene hem de mogelijkheid gegeven had. Voor die vruchtbaarheid dankt hij ook de Ene door zijn tweede zoon deze naam te geven. Op die manier laat hij Egypte kennismaken met de Ene. Deze vruchtbaarheid manifesteert zich ook in de gebeurtenissen die beschreven worden. Hij noemt echter Egypte het land van zijn ongeluk. Deze negatieve bijklank van "Mitsrayim", het tweeslachtige Egypte, is voor Israël niet weg te cijferen en zal nu weer eens2 op een andere manier duidelijk gemaakt worden na de zeven jaar van overvloed. De natuur verschraalt omdat de Nijl onvoldoende water levert in de komende zeven jaar.

 

1 zie bijdrage: Jozef dirigeert de maatregelen voor de redding van Egypte.

2 Genesis 12,15-20; Genesis 26,2.