07 december 2017

De droom wordt een nachtmerrie.

Voorlopig droomt farao een verhaal zoals het zou moeten om de welstand van Egypte op peil te houden en zelfs te verbeteren. Egypte was de grote producent van granen en kon zelfs overschotten van de productie ruilen tegen waardevolle goederen en slaven meegebracht door de karavanen. De welvaart kent geen grenzen en zelfs als er in andere streken door de grote droogte omwille van het gebrek aan regen tekorten aan voedsel ontstond, had Egypte dank zij de Nijl die het land bevloeide nog goede oogsten. Egypte was zelfs in de Schrift synomiem1 van opbrengst van landouwproducten en vee geworden. Men hoefde zich daar geen zorgen te maken over hongersnood. Genesis 41,3-4: 3 Daarna kwamen zeven andere koeien uit de Nijl omhoog, lelijke, magere dieren; zij gingen bij de andere staan aan de oever van de Nijl. 4 En de lelijke, magere dieren vraten de zeven mooie, vette op. Toen werd de farao wakker. De droom van farao wordt intenser en hij ziet nu lelijk magere koeien uit de Nijl komen. In het Hebreeuws noemt het een "teisterend uitzicht" door het vel over de benen zouden wij zeggen. De originele tekst spreekt van dunnetjes in het vlees. De ondervoede koeien gaan bij de andere koeien staan aan de rand van de Nijl. Ze eten die zeven mooie goed gekweekte droom over welstand,graanproductie,teisterend uitzicht,magere koeien,verlies van welstand,kwalijke droom,dikke koeien op. Dit schrikwekkende beeld is helemaal onrealistisch. Het is totaal verrassend en ongezien dat koeien andere koeien zouden opeten. In een droom behoort dit onmogelijke beeld wel tot de mogelijkheden. Faro ziet dat welvaart van Egypte, gesymboliseerd door die vette koeien die goed in het vlees zaten, in enkele tellen verdwijnen. De dikke koeien zijn helemaal verloren gegaan want de magere koeien werden niet vetter. De Nijl, de godin van de vruchtbaarheid, en Isis, de godin van de bodem, laten het afweten. De afbeelding van Isis als een dikke heilige koe is uitgemergeld. Alle goden keren zich tegen Egypte in de droom van de koning, de vertegenwoordiger van de gloeiende zon, die aan alles leven geeft. Dit is niet te begrijpen en maakt de koning van Egypte angstig. Hij schiet wakker bij deze beklemmende droom. Hij vraagt zich af wat deze droom, die hij zich heel nauwkeurig kan herinneren, wel te betekenen heeft. Als de Nijl en de bodem ophouden om goed te zijn voor Egypte, wordt dit een verlies van welvaart en dreigt er zelfs in Egypte hongersnood. Hij ziet al zijn troon wankelen door een volk dat opstandig wordt door de honger. Zijn lijfwachten en hovelingen zullen hem wel beschermen en zorgen dat er in het paleis voldoende voedsel is. Maar farao denkt verder en weet dat het verlies aan productieve mensen een aftakeling van zijn rijk in de hand zal werken. Egypte zal zwak worden en ten prooi vallen aan andere volken.

Misschien is het maar een kwalijke droom, denkt farao, en zullen de droomverklaarders met hun gekende wetenschap wel een goede verklaring hebben voor die droom die zo slecht eindigt.

 

1 Genesis 13,10.

06 december 2017

Farao droomt over koeien die uit de Nijl komen.

Het verhaal over Jozef in Egypte gaat verder. De Hebreeuwse jongeling is nog steeds in hechtenis en verzekert de dienst in de gevangenis van de koning, de farao, die nog steeds geen naam gekregen heeft in alle verhalen van Jozef en er ook geen zal krijgen. De Bijbel schrijft geen geschiedenis en ook niet deze van Egypte. Genesis 41,1-4: 1 Twee jaar later kreeg de farao de volgende droom. Hij stond bij de Nijl 2 en zag uit de Nijl zeven koeien omhoog komen, mooie, vette dieren, die gingen grazen in het oevergras. Een zeldzame keer krijgen we een juiste bepaling van de tijd die in verband staat met het vorige verhaal over Jozef. Het is twee jaar geleden dat Jozef de dromen van de twee hovelingen, de opperwijnschenker en het hoofd van de bakkers, verklaard heeft en dat de voorspellingen die eruit voortkwamen uitkwamen. De juiste leeftijd van Jozef kunnen we hier niet uit afleiden met wat we al gelezen hebben1 omdat we de tijdspanne niet kennen van zijn verblijf in het huis van Potifar en dat van zijn hechtenis in de kerker van de koning.

Farao2 krijgt ook een droom. Hij droomt dat hij bij de Nijl staat. "Yeor" noemt de Nijl in het Hebreeuws dat afgeleid is van het Egyptisch woord dat "grote rivier" betekent. Dit kunnen we vergelijken3 met de uitdrukking "het snel uitbrekende stromende water", "Perath", die voor de Eufraat gebruikt werd. "Grote rivier" is de gebruikelijke naam in de Bijbel voor de Nijl, maar wordt ook gebruikt voor de Tigris in Daniël 12: 5-6, en voor elke grote rivier in Job 28:10. Veel van deze omschrijvingen werden later de echte namen van deze rivieren. De vloed van de Nijl wordt aanbeden als de godheid van de vruchtbaarheid, en heet Hapi. Aan deze Jozef,Hebreeuwse jongeling,twee jaar later na de droomvoorspellingen,farao droomt,Yeor,Nijl,Hapi,Ra,Aton,koe symbool van welstand,Isis,vlezige runderen,godin moest geofferd worden4. Farao is echter de vertegenwoordiger van een andere belangrijkste godheid. Deze godheden kunnen wisselen met de vorstenhuizen maar het is meestal Ra, de god van de zon5 of zonneschijf, die vertegenwoordigd werd door farao vanaf bepaalde dynastieën. De zonnegod staat voor zijn absolute macht.

Zoals het schaap het dier bij de Hebreeuwen was dat symbool stond voor hun rijkdom en welvaart is de koe in Egypte het teken van hun welstand. Die koeien graasden aan de oevers van de Nijl omdat het water wat frisheid bracht en ze zo minder last hadden van vliegen. Het was ook de plaats waar ze konden eten van het weelderige moerasgras. Het beeld dat hier geschetst wordt in de droom van farao is typisch voor Egyptische cultuur. Die koeien staan aan de Nijl omdat er elders in Egypte geen of zeer weinig regen valt er ook dus geen groene weiden zijn. Dank zij het bevloeiing van de oevers van de Nijl zijn deze vruchtbaar. De zon zorgt er ook voor de groei van maïs en granen. In een afbeeldingen ter ere van Isis, de godin van de grond waarop landbouw en de veeteelt zorgde voor de welvaart, staan er zeven koeien afgebeeld met een stier in een ritueel rond de dood. De koe was het symbool waarmee Isis de godin van de aarde werd afgebeeld. De zeven betekent wellicht, zoals in het Hebreeuws, veel en die zeven koeien zien er goed uit en zijn vlezig, "bari" voor vet gevulde of gevoed, stevig, overvloedig, in hun lijf, "basar" in het Hebreeuws. Dat ziet farao in het begin van zijn droom. Het is precies een overzicht van alle goden onder de zon die voor rijkdom moeten zorgen.

 

1 Genesis 37,2.

2 Farao is een collectieve titel voor alle koningen van Egypte vanaf een bepaalde dynastie. Vergelijk met Caesar voor Rome en Tsaar voor Rusland. Farao komt uit het Egyptisch woord Phre, wat de "zon" betekent.

3 Tigris in Daniël 12,5-6; andere grote rivier in Job 28,10.

4 Exodus 1,22.

5 afgeleide namen zijn bijvoorbeeld Ramses (mss: is zoon van Ra), Echnaton (nuttig is de glans van de zonneschijf).

05 december 2017

De droomverklaringen van Jozef worden werkelijkheid.

Na de voorspelde drie dagen kwam er beweging in de situatie van de gevangen hovelingen. De opperbakker en wijnschenker zagen een einde komen aan hun straf van onbepaalde duur in de kerker van de koning van Egypte. Genesis 40,20-23: 20 Drie dagen later, op de verjaardag van de farao, richtte deze een feestmaal aan voor zijn hovelingen. Zowel van de opperschenker als van de eerste van de bakkers hief hij het hoofd op. 21 De opperschenker herstelde hij in zijn ambt, om hem opnieuw de beker te reiken, 22 maar de eerste van de bakkers hing hij op, volgens de uitleg die Jozef hun had gegeven. 23 De opperschenker dacht echter niet meer aan Jozef; hij vergat hem gewoon. Drie dagen na hun droom en na de ingegeven verklaring van Jozef was het de verjaardag van de koning. Iedereen wist dat er een feestdag voor heel Egypte uitgeroepen was en dit werd gevierd met een groot feestmaal in het koninklijk paleis met alle hovelingen. Op die dag werd door het opperste gezag van Egypte, de vertegenwoordiger van Ra, veroordeeld, gratie gesproken en amnestie verleend. Weer een beeld van het tweeslachtige Egypte waar de macht feest viert met straf en beloning. Na drie dagen neemt alles een keer in veel Bijbelse teksten als het over leven en dood gaat. Het is de "goddelijke tijdspanne" van de verandering en van de nieuwe richting in het leven. Daarom droomden de voorname dienaren van farao drie dagen voordien.

De voorspelling die uit de dromen van dezelfde nacht maar met een andere inhoud bij beide hovelingen wijst telkens naar die drie dagen. Het oprichten van het hoofd door farao van beide hovelingen is ook gelijk. Wat de afwegingen van farao op die derde dag zou zijn was niet zo goed te voorspellen. Hoe farao tot dat oordeeldrie dagen,opperschenker,opperbakker,feest voor farao,feest voor heel Egypte,vlieg en kiezeltje,tweeslachtig Egypte,verantwoordelijkheid beoordeeld door farao,Jozef verklaart dromen,geen menselijke voorspraak voor Jozef, gekomen is, blijft voor ons onduidelijk. Wellicht komen de verantwoordelijken onder het oog van farao en worden ze ondervraagd over hun wandaad. Farao zal wellicht op die manier inzien in welke mate zijn vertrouwde hovelingen verantwoordelijk zijn voor de fout. Het joodse verhaal over de vlieg en het kiezeltje1 zijn een verduidelijking in de lijn van de dromen van de hovelingen. Uit de droomverhalen is ons al opgevallen hoe nauwgezet de opperwijnschenker de hele bereidingswijze vanaf de teelt van de druiven tot het persen in de drinkschaal van de koning beschreven heeft. Deze hoveling deed bewust aan kwaliteitscontrole. Die vlieg die in de wijn van farao zat, was een kwaliteitsvermindering waarop hij geen vat had en die zich voorgedaan heeft nadat hij de wijn overhandigd had aan farao. De hoofdbakker echter houdt die zaken niet in het oog. Niets over de teelten of de kweek van voedsel. Bij het dragen van het voedsel van de keuken naar farao houdt hij de voedingswaren zelfs niet in het oog. Hij draagt immers alles op zijn hoofd en ziet niet eens dat de vogels het voedsel verpieteren. Dus het kiezeltje in het brood uit het joodse verhaal zal de onzorgvuldige hoveling ook wel niet opgemerkt hebben. Wat nu eigenlijk de fouten waren van de hovelingen is niet belangrijk voor het Bijbelverhaal want alleen het uitkomen van de voorspellingen door Jozef uitgesproken staat centraal. Jozef was immers begenadigd om inzicht te krijgen wat alle elementen van die dromen betekenden.

Nog een belangrijke mededeling komt op het einde van dit hoofdstuk in vers 23. De opperschenker vergeet zijn voorspraak voor Jozef. Jozef kan dus ook niet op hem rekenen zoals hij ook niet op zijn familie kon terugvallen. Jozef staat er menselijk gezien helemaal alleen voor, hoe hard hij zich ook uitslooft voor iedereen. Als slotsom van dit hoofdstuk kunnen we niet anders dan teruggrijpen naar de vele keren2 dat de schrijver in het vorige hoofdstuk noteerde dat de Ene Jozef bijstond.

 

1 zie bijdrage: Jozef dient verstoten hovelingen van farao in de gevangenis.

2 Genesis 39,2. 3. 21. 23.