16 november 2017

Zelfbeschikkingsrecht van de slaaf Jozef.

De verantwoordelijkheid van Jozef voor het huis van Potifar is bepalend voor wat Jozef dag in dag uit doet. Hij is steeds in de weer en neemt geen dag vrij. Het gewetensvol besef van de plicht ligt bij de dienende Hebreeuwen zeer hoog1. Genesis 39,11-14: 11 Op zekere dag echter, toen hij het huis binnenkwam om zijn werk te doen, was er niemand anders in het huis. 12 Toen greep zij hem bij zijn kleed en zei: "Kom toch bij me liggen." Maar hij liet zijn kleed in haar handen achter, ging op de vlucht en rende naar buiten. Op een zekere vrije dag was Jozef, zoals steeds, in de weer hoewel er niemand thuis was. De joodse geleerde leraren vertellen dat het toen een Egyptische feestdag was en dat de vrouw van Potifar beweerde dat ze ziek was en zo thuis kon blijven met de bedoeling Jozef te verleiden. Het verlangen en de drift die de vrouw van Potifar tot nu alleen door haar Jozef,Potifar,dienende Hebreeuw,vrouw van Potifar,het kleed van Jozef,bovenkleed als statussymbool,herkenbaar kleed,vermijdt lichamelijk contact,Elohiem,blikken en uitnodigingen liet blijken, monden uit in daden. De vrouw van Potifar maakte van de afwezigheid van alle andere personeelsleden gebruik om de slaaf Jozef te grijpen. Het was het uitgelezen moment voor haar om haar plan uit te voeren en jozef in haar bed te dwingen. Ze had echter alleen het kleed van Jozef beet en sleurde zo Jozef naar haar bed met de vurige vraag toch met haar in bed te duiken. De schrijver laat Jozef meteen reageren. Jozef vlucht naar buiten maar zij houdt zijn kleed vastgeklemd.

Opnieuw wordt het kleed van Jozef afgenomen met de slechte bedoeling hem te strikken. Zonder twijfel had Jozef een bovenkleed dat gelijk stond met zijn status en dat door iedereen herkenbaar was. Jozef droeg de mantel van een huismeester boven zijn slaventenue. Dit bovenkleed stond symbool voor zijn positie in het huis van Potifar. We herinneren ons dat ook de mantel van Jozef, die symbool stond voor zijn opvoeding, door zijn broers werd afgenomen maar dat daardoor de eigenschappen van de persoon niet aangetast werden. Uit de vele handen van zijn broers kon hij toen niet ontsnappen en werd hij gevangen gezet. Nu kan hij wel ontsnappen uit de grijpgrage handen van zijn verleidster. Hij probeert zijn kleed niet terug te nemen hoewel hij haar zeker kon overmeesteren. Maar als respectvolle dienaar wil hij dit niet en zo vermijdt hij ook verder dat lichamelijk contact dat hij niet wenste. Zijn verantwoordelijkheid van huismeester liet het niet toe de vrouw van zijn meester te nemen. Anderzijds wil Jozef ook niet als slaaf misbruikt worden. Daarbij was dit in de visie van Jozef ontuchtig en buiten alle normen en maatschappelijke regels die gegeven waren door de bovenwereld. Elohiem is de term die gangbaar is voor alle goden in de diverse samenlevingen. De slaaf Jozef vluchtte naar buiten ver weg van het bed, weg van die bedrieglijke situatie en van de vrouw van Potifar. Buiten in het Hebreeuws "chuts" kan ook zonder zijn. Hier dan zonder kleed en op straat buiten de muren van het huis. Het is net of hier de bedoeling van de vrouw van Potifar al bereikt is en dat Jozef buiten staat zonder status en zonder huismeesterschap. Afgedankt omwille van onwilligheid.

 

1 Genesis 31,38-40.

15 november 2017

Uitnodiging tot een vrijpartij afgeslagen door Jozef.

Het kan ons niet verbazen dat Jozef een mooie jonge man is als we weten dat zijn moeder Rachel ook welgevormd en mooi was1. Genesis 39,7-10: 7 Het duurde niet lang of de vrouw van zijn meester kon haar ogen niet meer van Jozef af houden. Zij vroeg hem: "Kom toch bij me liggen." 8 Maar hij weigerde en antwoordde haar: "U weet toch dat mijn meester, nu ik in huis ben, zich nergens meer mee bemoeit en heel zijn bezit aan mij heeft toevertrouwd. 9 Hier in huis is hij niet machtiger dan ik; niets heeft hij mij onthouden dan alleen u, zijn vrouw. Hoe zou ik dan dat grote kwaad kunnen bedrijven en zondigen tegen God?" 10 En ofschoon zij dag in dag uit bij Jozef bleef aandringen, wilde hij niet ingaan op haar wens om bij haar te slapen en omgang met haar te hebben. Jozef regelde alles in het huishouden en op de landerijen van Potifar. Hij was overal aanwezig en was een graag geziene leider. Als actieve man in huis loopt Jozef in de kijker bij de vrouw van Potifar vooral ook omdat hij aantrekkelijk oogde. De Egyptische vrouwen hadden in die tijd voldoende vrijheid om relaties aan te gaan buiten het huwelijk van hun man. De gewoonten van de vrouwenmaatschappij waren niet helemaal verdwenen en vrouwen hadden nog wel eens bijmannen2. In de patriarchale structuren zoals bij de Hebreeuwen was dit volledig anders en hadden de vrouwen een bijrol. Zo was het in Egypte geen uitzondering dat oudere ervaren vrouwen nogal al eens contact hadden met jongere mannen. Ook de vrouw van Potifar keek nu en dan eens naar de welgevormde Jozef. Stilaan laat ze merken dat ze wel zin heeft om Jozef toe te laten in haar bed. Na verloop van tijd kan ze haar ogen niet meer afhouden van de mooie jongeling en vroeg hem regelrecht of hij bij haar in bed wou komen. Het lonken en het verlokken hadden blijkbaar geen indruk gemaakt op Jozef zodat zemooie jonge man,Rachel,Jozef,verantwoordelijke leider,graag gezien,relaties buiten huwelijk,bijmannen,Potifar,vrije vrouw,Elohiem,Jahweh,aandringen op seksueel contact,Juda,Tamar, dan maar zelf naar hem toeging en hem uitnodigde in haar bed.

Jozef slaat het aanbod van de vrouw van zijn meester Potifar af en vertelt haar ook waarom hij niet wil in bed duiken met haar. Hij laat haar verstaan dat hij nu de volledige verantwoordelijkheid voor het huishouden in onvoorwaardelijk vertrouwen gekregen heeft van zijn meester Potifar. Jozef heeft het voor het zeggen in het beheer van de goederen en de huishouding in de familie. Jozef is de baas van het huispersoneel maar heeft echter geen zeggenschap gekregen over de vrouw van Potifar. Zij bewaart haar vrijheid en kan doen en laten wat ze wil.

Jozef vindt het echter niet kunnen met haar het bed te delen. Hij wil niet in een leugen terecht komen en het vertrouwen misbruiken dit omwille van Potifar, zijn vrouw en Elohiem. Het is opmerkelijk dat bij omstandigheden waar twee culturen betrokken zijn het woord "Elohiem" aan bod komt en als het een persoonlijke zaak van Jozef is wordt er van Jahweh gesproken3. Jozef legt aan de vrouw van Potifar uit dat die dubbelzinnige situatie voor niemand goed is en moreel helemaal niet te verantwoorden valt tegenover mens en bovenwereld. Er is geen groter kwaad.

De afgewezen vrouw kan echter de drang naar de mooie Jozef niet bedwingen, voert de druk op en blijft aandringen op seksueel contact. Jozef wil helemaal niet ingaan op haar verlangens. Hij is minder goed te verleiden dan zijn broer Juda die alleen al bij het zien van Tamar het avontuurtje zelf in gang stak en uiteindelijk in een vervelende situatie terecht kwam4. Jozef, zijn broer, heeft een meer verfijnde opvoeding genoten van zijn vader, Israël, die al wat meer levenservaring had.

 

1 Genesis 29,17.

2 'Oude Egyptenaren', Wilkinson vol. 1, blz. 392 (editie 1878). Papyrus in het Britse Museum (bezit van Mevr. D'Orbiney) met een verhaal van twee broers. Waar de vrouw van de oudste broer de jongste probeert te verleiden en haar ten slotte verdedigt door hem te beschuldigen.

3 Genesis 39,2.3.5.21 en 23.

4 Genesis 38.

14 november 2017

De begenadigde Jozef wordt zaakvoerder van het huis van Potifar.

De volgens Potifar bekwame Jozef wordt vertrouweling en beheert de huishouding en het bezit van zijn meester. Genesis 39,5-6: 5 Vanaf het ogenblik dat hij hem had aangesteld over zijn huis en over heel zijn bezit, zegende de Heer het huis van de Egyptenaar omwille van Jozef, en de zegen van de Heer rustte op alles wat hem toebehoorde, in huis en daarbuiten. 6 Zo liet hij heel zijn bezit aan Jozefs zorgen over; nu hij hem had, bemoeide hij zich nergens meer mee dan met zijn eten. Jozef was mooi en welgebouwd. Jozef wordt door Potifar aangesteld als hoofdverantwoordelijke omdat hij al bewees dat wat hij deed "shalom" bracht. Jozef was na zijn promotie een zegen voor de hele samenlevende familie, de dienaren en het gezin van Potifar. Deze zegen wordt bevestigd door de Ene in de goede gezondheid van iedereen, in de goede opbrengst van de landbouwactiviteiten en de veeteelt en in alles wat voorspoed bracht. Alle gaven van de schepping waren op hun best. Er was vriendelijkheid, welgezindheid en vrede binnen het huishouden van Potifar en iedereen leefde er goed en in welvaart. Het verband tussen mensen die leven in het verbond met de Ene en de goed gang van zaken is onweerlegbaar. De zegen die Abraham kreeg wordt ook opnieuw1 duidelijk bij Jozef. Genesis 12,3: 3 'Ik zal zegenen die u zegenen, maar die u versmaadt zal Ik vervloeken. Door u zal zegen komen over alle geslachten op aarde.'

Potifar,Jozef,huishouding,shalom brengen,zegen van de Ene,gaven van de schepping,welvaart,Potifar geniet van de winsten,slaaf,welgebouwde jongeling,Potifar bemoeide zich alleen nog met zijn eten. Deze zin roept vragen op. Dat Jozef het beheer had over alles was ons duidelijk. Hij zou echter niet het beheer hebben over wat Potifar at. Sommige Hebreeuwse bijbeluitleggers menen dat dit alles te maken heeft met de verschillen in de religieuze voedselwetten tussen Egyptenaren en Hebreeuwen. Hoewel de voedselwetten van een latere datum zijn is het niet uitgesloten dat er toen ook al culturele verschillen2 waren. Een ander verklaring is dan eerder een figuurlijke uitleg. Het zou dan alleen Potifar zijn die genoot van de opbrengsten van zijn landerijen en het werk van zijn dienaren. Het graan van het land en het brood dat door zijn knechten gebakken werd. In de zin dat Potifar genoot van de winsten die gerealiseerd werden onder het beheer van Jozef. Letterlijk zou het maar schamel zijn en zeker de goede verstandhouding niet bevorderen als Potifar alleen zou eten. De enige zorg die Potifar had was de winst opstrijken van zijn goed beheerde huishouden en landerijen. Jozef hield zich afzijdig van het profijt en zal niets eisen zoals zijn vader Jakob wel deed toen hij bij Laban voorspoed gaf. Jakob was niet akkoord met het loon dat Laban hem gaf en beroept zich op de Ene om rechtvaardig behandeld te worden. Hij legt dan ook uit aan zijn vrouwen dat de Ene er voor zorgde dat hij zelf een kudde kon vergaren uit de dieren van Laban3. Hoewel beiden, zowel Jakob als Jozef, hun meester voorspoed en zegen brachten, werkte Jakob voor een loon bij zijn oom terwijl Jozef als slaaf tewerk gesteld bij de meester die hem gekocht had.

Jozef was mooi en welgebouwd zouden we ook figuurlijk kunnen uitleggen. Doordat hij bezield en goed gevormd was door zijn opvoeding als besnedene van hart leefde hij goed. Hij was welopgevoed en hij straalde dat uit.

 

1 Genesis 30,27-30.

2 Genesis 43,34.

3 Genesis 31,5-7.