19 september 2017

Terug naar Jakob in Kanaän.

De geschiedenis en de stamboom van Esau, de oudste zoon van Isaak, is afgerond. Hij was de vader van Edom. Voor het volk van Edom werd zelfs voor minstens acht generaties vooruitgekeken in hun toekomstige evolutie. We zetten nu een stap achteruit in de tijd en komen terug naar het moment dat de twee broers een tijdje na het overlijden1 van hun vader Isaak noodgedwongen uit elkaar gingen2 en er twee verschillende volken ontstonden elk met een eigen grondgebied. Esau ging wonen in Edom en Jakob bleef in Kanaän. Genesis 37,1-2: 1 Jakob woonde in Kanaän, waar ook zijn vader als vreemdeling verbleven had.

Esau was vader van Edom geworden en dat kan nog niet gezegd worden van Jakob. Kanaän bleef het land waar de stam van Jakob al van vroegere generaties woonden als vreemdeling te gast. Ze verbleven, "yashab" in het Hebreeuws, wat nederzetten betekent en verband houdt met het opslaan van hun tent zoals nomaden doen op hun tijdelijke verblijfplaats. Hoewel ze ook aan landbouw doen, blijven ze onzeker van hun verblijf als vreemdeling. Israël blijft een afzonderlijk volk maar is nog steeds geen natie met een grondgebied. Het zijn nomaden die zich tijdelijk in de gebieden van andere volken vestigen. Het land Kanaän maakt deel uit van de belofte van de Ene aan Abraham. Maar voor het volk het land zal bezitten, zullen er nog enkele generaties overheen gaan.

Het Hebreeuwse volk dat we stilaan Israëlieten mogen noemen, heeft een andere verhaal dan dat van de omliggende volken. Het is een verhaal dat verbonden is metesau,jakob,acht generaties,na de dood van isaak,opslitsen,vreemdeling,te gast,het beloofde land,israëlieten,verbonden met de ene,god aan de kant van mensen die snakken naar recht,universeel en tijdloze rechtvaardigheid,zelfrealisatie,bezitsdrang staat universeel samenleven in de weg,verhalen met lessen,mens en het bovennatuurlijke een unieke God. Deze God hebben we in de vorige verhalen leren kennen als de God die vooral aan de kant staat van de mensen in ellende die snakken naar rechtmatige mogelijkheden geboden door de schepping. Deze vreemdelingen in de wereld waar ze ook mogen wonen, onderscheiden zich van machthebbers die andere volken onderdrukken. De krachtlijnen van het verbond dat Jahweh aangaat met dat uitverkoren volk zijn gefundeerd op rechtvaardigheid in de breedste zin. Het is een rechtvaardigheid die binnen gemeenschappen en binnen bepaalde tijdsperiodes dient beleefd te worden maar die tegelijk universeel en tijdloos is. Omdat dit indruist tegen de evidente logica van de mens, die zich sterk aangetrokken voelt tot de materie en de zelfrealisatie zelfs ten koste van anderen, moet er ondervonden worden dat dit niet het "goede leven" is. Het streven naar bezit, macht en eer overstijgt echter voor velen de normale drang om te overleven. Het overleven wordt een individuele drang die niet gedeeld wordt met de andere mensen hoewel universeel samenleven meer kansen geeft. Mensen worden echter besneden van hart door hun levenservaringen en deze van hun voorouders. De Schrift bewaart zorgvuldig deze verhalen die we in hun eigenheid moeten begrijpen. Pas als alle elementen in de geërfde veelzijdige verhalen gesitueerd kunnen worden krijgen ze zin. Ze worden zingevend voor het leven van vandaag door de lessen uit het verleden. Ze kunnen ons besnijden van hart en ons inzicht geven dat er een betere weg is, Deze weg en de waarheden van de Bijbel zouden bepalend kunnen zijn voor onze manier van leven, voor het omgaan met alles wat ons gegeven is: de wereld met de natuur en de mensen. De God van de Bijbel is immers een god van leven die aanstuurt op goed leven. Deze levenswijze zorgt voor minder spanning en meer vrede als ze universeel als leidraad gevolgd wordt.

Nu gaat het over Jakob verduidelijkt de schrijver en dit nadat we de geschiedenis van Esau, de oudste zoon van Isaak, aan de hand van de opsomming van de stammen van zijn volk voorgeschoteld kregen. Omdat Jakob de erfgenaam is van het ideeëngoed van het verbond, wordt het verhaal van zijn stam uitgebreid behandeld. De verhalen van het volk van de Ene geven ons meer inzicht in de verhouding van de mensen tot het bovennatuurlijke en dat is de bedoeling van de Schrift.

 

1 Genesis 35,29.

2 Genesis 36,6-7.

10 augustus 2017

De eerstgeboren zoon van Jakob en Lea gaat in de fout.

Israël zet vanaf nu de lijnen uit voor het volk dat zich verbonden had de weg van de Ene te volgen. Zijn zonen volgenden echter niet allen deze weg van gerechtigheid en waarheid. Ze waren niet allen een zegen voor de volken. Dit hadden we al ondervonden in Sichem. Met bedrog en list werd de mannelijke bevolking van deze stad afgeslacht onder het initiatief van Simeon en Levi. De nakomelingen uit deze stammen zouden door dit negatief optreden alle krediet verliezen om heel het volk te leiden. Na hun vlucht uit Sichem was een nieuwe periode van zuivering van hun denken noodzakelijk. Deze keer ging de bezinning door in Betel. We zouden mogen verwachten dat het volk zich nu onberispelijk zal gedragen1. Maar de Bijbelse verhalen gaan over echte mensen en niet over fictieve mensen met een engelengedrag. Genesis 35,22: 22 Terwijl Israël in dat gebied verbleef, had Ruben gemeenschap met Bilha, de bijvrouw van zijn vader; en Israël kwam dat te weten. De stam had zich gevestigd in de streek van de velden in Bethlehem. De tenten waren opgeslagen en het werd een rustige tijd. Ruben was de oudste zoon van Jakob. Het was die zoon die liefdesappeltjes vergaard had die zijn moeder, Lea, ruilde bij Rachel om zo Jakob te kopen om die nacht bij haar te slapen. Genesis 30, 14: 14 In de dagen van de tarweoogst ging Ruben er eens op uit en vond liefdesappels, ergens op het veld, en bracht die naar zijn moeder Lea. Nu zei Rachel tot Lea: `Geef mij ook een paar van die liefdesappels van je zoon.' Als kind had hij israël,de weg van de ene,bedrog en list,geen krediet om volk te leiden,onberispelijk van gedrag,ruben,bilha,liefdesappeltjes,afspraken en afwijken in de afspraken,vrouwen en bijvrouwen,jakob,rachel,bedeesd en onderdanig,ruben eerstgeborene,geen onmiddellijke straf,stilte van jakob,diepgetroffenal heel vroeg ervaring over de gang van zaken in de relatie tussen mannen en vrouwen. Er waren afspraken en afwijkingen in die afspraken.

Hij hoorde wellicht ook vertellen over de eigenschappen van de vrouwen en bijvrouwen en over de verhouding tussen de vrouwen en de bijvrouwen. De eerste vrouw die haar slavin aanbood aan Jakob was Rachel. Deze slavin noemde Bilha2. Uit het verhaal en de onze beschouwingen herinneren we dat deze vrouw eerder bedeesd en onderdanig was3. Uit de naam van de zoon die ze aan Jakob gaf bleek dat die verhouding gerechtvaardigd was omdat op deze manier het volk van God verder werd uitgebouwd.

Ruben maakte van de bedeesdheid en de onderdanigheid van Bilha gebruik om gemeenschap met haar te hebben. Hij zou immers als eerstgeborene zijn vader opvolgen. Over de omstandigheden en de redenen van deze geslachtsgemeenschap wordt door de schrijver niet uitgeweid en blijft het een gissen voor ons. Ook de veroordeling of de bestraffing door Jakob, die op de hoogte was van het vergrijp van zijn oudste zoon, krijgen we hier nog niet te horen. Israël heeft immers de verantwoordelijkheid te waken over zijn volk en ziet niets over het hoofd. Opnieuw blijft Jakob in deze crisissituatie heel stil. Israël is pas aanvaard als leider en stamvader door het volk en zijn positie wordt al bedreigd door zijn harteloze oudste zoon die meent de rechten als eerstgeborene al te moeten opnemen. Dit onrecht heeft de aartsvader diep getroffen vooral hij nu de vrouw van zijn vroege liefde, Rachel, had verloren en hem alleen haar slavinnen overblijven om samen met hem te rouwen, hem te troosten en het smartelijke verlies te verwerken. Dit verhaal zit in de sfeer van de verantwoording van de wetgeving4 over de regeling met wie geslachtsgemeenschap niet toegelaten is binnen de familie.

 

1 Genesis 17,1.

2 Genesis 30,3-6.

3 zie bijdrage: Bilha is anders dan Hagar.

4 Leviticus 18,8

07 augustus 2017

De wenszoon is een gewenste zoon voor Jakob.

De stam Israël is nu een feit. De offermaaltijd en het verblijf in de sfeer van het huis van de Ene ruimen de plaats voor het leven van alledag met zijn uitdagingen. Het bevel om zich in Betel te vestigen is een vraag van de Ene om hem te volgen. Dit verbond werd plechtig gevierd. Genesis 35,16-17: 16 Na hun vertrek uit Betel, even voor Efrata, bracht Rachel een kind ter wereld. De bevalling was moeilijk. 17 Tijdens die zware bevalling zei de vroedvrouw tegen haar: ‘Wees maar niet bang, want je krijgt weer een zoon.’ Het gezin van Jakob krijgt er nu nog een telg bij. In uitzondering tot zijn vorige kinderen wordt er nu een zoon geboren in Kanaän. De geboorte net na het engagement van het volk in Betel is heel speciaal. Het is een stam israël,betel,geboorte in kanaän,rachel,efrata,verlangen naar tweede zoon,jongere broer van jozef,vruchtbaar,groei van het volk israël,bethlehem,huis van het brood,kind gered bij geboorte,nog een zoon,jakobkind dat geboren wordt na de bevestiging door het volk van Israël van het verbond met de Ene.

De stam Israël was vertrokken uit Betel toen Rachel nog voor ze in Efrata waren nog een zoon baarde. Rachel was zeer bemind door Jakob maar bleef lang kinderloos. Ze verlangde heel sterk naar een zoon van Jakob want zonder zoon was zij als dood1. Met die woorden drong ze aan bij Jakob. Haar ellende werd gezien door de Ene en ze werd verhoord. Toen werd haar eerste zoon, Jozef, geboren voor ze vertrokken uit Haran. Na zijn geboorte maakt Jakob bekend dat hij wil vertrekken. Eerst zal hij zijn veestapel en zijn bezittingen moeten verdienen bij Laban. Rachel had bij die eerste geboorte de wens uitgesproken nog een zoon te krijgen2.

Efrata is een naam die een vruchtbare streek suggereert. Het basiswoord is “parah” en dat betekent vruchten dragen, vruchtbaar zijn, groeien en vergroten. Deze betekenissen passen volledig in de geboorte waarover hier verteld wordt. Rachel had voor de tweede keer, zoals ze wenste, de vrucht van de liefde van Jakob gedragen. Daardoor werd ook voldaan aan de groei van het volk van Israël3, en vergroot de stam van Jakob. De naam Bethlehem staat in nauw verband met de naam Efrata want betekent “huis van het brood”. Het gaat ook over een vruchtbare streek maar dan meer bepaald over een streek waar de granen groeien voor het brood. Door Efrata te vermelden weten we dat het over het Bethlehem bij Jeruzalem gaat. Dit is een belangrijke Bijbelse plaats4. Het is even voor de stam Israël in Efrata komt dat een tweede zoon van Jakob geboren wordt uit de vrouw op wie hij al lang verliefd was. Daarmee is de basis gelegd voor de verdere uitbreiding van het volk van Israël. De stam Israël zal weldra heel vruchtbaar worden.

De geboorte was zeer moeilijk en de vroedvrouw stelde Rachel gerust door te zeggen dat haar wens van een tweede zoon uitgekomen was. Het kind was gered.

Wees niet bang, klinkt eigenaardig in onze oren. In een overtuiging waar vruchtbaarheid belangrijk is om veel nageslacht te hebben, is dit een uitdrukking die bevestigt dat de moeder haar plicht gedaan heeft en dat er haar geen schande treft. Haar wens om nog een, “gam” in het Hebreeuws, zoon te kunnen schenken aan Jakob was voldaan.

 

1 Genesis 30,1.

2 Genesis 30,23-25.

3 Genesis 35,11.

4 geboorteplaats van David en van Jezus.